Dywiz i myślnik w beletrystyce

Poradniki przygotowujemy w oparciu o źródła i naszą wiedzę. Chcemy przybliżyć piszącym problemy, z którymi najczęściej spotykamy się jako czytelnicy i redaktorzy w Fantazmatach. Absolutnie prosimy nie traktować nas jak wyroczni – możemy się mylić i popełniać błędy, jednak z całą pewnością będziemy weryfikować przekazywane informacje.

Autorzy:

  • Dawid Wiktorski – redaktor prowadzący
Jeśli szukasz informacji o zapisie dialogów, zajrzyj tutaj.

Znaków typograficznych w języku polskim mamy kilkadziesiąt, ale w beletrystyce w 99,99% przypadków nie spotkacie się z innymi niż (pół)pauza i dywiz, a i ten drugi znak ma bardzo ograniczoną liczbę funkcji. Warto mieć jednak świadomość, którego znaku używamy w której sytuacji. Ale uwaga! W edytorstwie te znaki używane są znacznie częściej, jednak tych informacji warto szukać w odpowiednich publikacjach, poniżej przedstawiamy przykłady niezbędne w prozie.

Dywiz

To jedyny znak, który wprowadzimy do tekstu praktycznie od razu: wystarczy kliknąć albo „minus” na klawiaturze numerycznej, albo ten znajdujący się po prawej stronie 0 na zwykłej klawiaturze. Kiedy w ogóle przyda nam się dywiz przy pisaniu beletrystyki? Wbrew pozorom – bardzo rzadko.

  • Podkreślenie np. jąkania się bohatera w dialogu (Że co zro-o-o-bił?).
  • Do łączenia członów równoważnych (biało-czerwona flaga, słownik angielsko-polski, dotyczy także dwóch nazwisk jednej osoby lub pseudonimu i nazwiska: Boy-Żeleński, Rydz-Śmigły).
  • Do łączenia nazw własnych pisanych wielką literą z przedrostkami (nie-Polak, pół-Polak), także niby- oraz quasi- (niby-artysta, quasi-opiekun).
  • Jako znak przeniesienia wyrazu do nowego wiersza (jeśli już konieczne jest dzielenie wyrazów w Wordzie, należy użyć funkcji dzielenia wyrazów, NIE wstawiać znaku przeniesienia ręcznie!).

Dywiz jest znakiem międzywyrazowym i najłatwiej go zapamiętać jako ten, który praktycznie nigdy (w beletrystyce) nie występuje ze spacją po którejkolwiek ze stron.

Myślnik

Przede wszystkim należy pamiętać, że pod pojęciem myślnika kryje się zarówno pauza (—, alt + 0151 na klawiaturze numerycznej) oraz półpauza (–, alt + 0150 na klawiaturze numerycznej). W Fantazmatach stosujemy wyłącznie półpauzę, pauzę spotyka się już coraz rzadziej – to przede wszystkim znak edytorski, który zajmuje absurdalnie dużo miejsca (szczególnie w formacie książkowym). Półpauza przyszła do nas z krajów anglosaskich, ale od kilkudziesięciu lat jest unormowana w polskim edytorstwie, dlatego zdecydowanie polecamy jej używanie. Myślnik to dużo bardziej użyteczny znak pisarski niż dywiz.

W przypadku myślnika należy pamiętać, że w ramach publikacji należy konsekwentnie używać pauzy lub półpauzy, nie można ich łączyć (przynajmniej w zastosowaniach myślnikowych). Gdzie należy użyć myślnika?

  • Na początku każdej nowej linii dialogowej (w tym przypadku nie stawiamy spacji przed myślnikiem) oraz do oddzielenia kwestii dialogowej od wypowiedzi narratora (patrz: poradnik zapisywania dialogów).
  • Do wydzielenia wtrąceń (dlatego czytasz ten – istotny i potrzebny – poradnik), należy pamiętać, że ten rodzaj wtrącenia jest uznawany za mocniejszy, niż ma to miejsce w przypadku wydzielenia przecinkami.
  • W wyrażeniach słownych ukazujących relację przestrzenną albo opozycję (tylko półpauza: dobro–zło, rajd Paryż–Dakar, pocisk ziemia–powietrze, dopuszczalne jest też wydzielenie myślnika z obu stron spacjami).
  • Wyrażenia słowne, które ukazują relacje np. między osobami czy państwami (szczyt Regan–Gorbaczow, mecz Polska–Anglia). Stosowanie dywizu nie jest tu zalecane, może mylić czytelnika.
  • Nazwy i terminy, w skład których wchodzą dwa nazwiska (tylko półpauza: choroba Heinego–Medina, pakt Ribbentrop–Mołotow, dopuszczalne jest też wydzielenie myślnika z obu stron spacjami). Dopuszczalna jest też pisownia z łącznikiem (dywizem), ale sugerujemy jej unikać ze względu na fakt, że łącznik używany jest w zapisie członków równoważnych i podwójnych nazwisk, w efekcie czego taki zapis mógłby zostać błędnie odebrany.

Więcej informacji:

https://sjp.pwn.pl/zasady/93-Myslnik;629819.html

https://sjp.pwn.pl/zasady/VI-Uzycie-lacznika;629532.html

https://publications.europa.eu/code/pl/pl-4100106.htm

https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/lacznik-polpauza-pauza;7258.html

https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Myslnik-pauza-minus;16280.html

https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Pauza-dialogowa-a-myslnik;18816.html